Noj Naajil Xook ti’ San Carlos Guatemala (USAC)

Molay ti’ Xooko’ob ich Jejelas ch’i’ibalo’ob

Junp’éel ti’ le tuukulo’ob tu ka’analil Noj Lu’umil yéetel ich Noj Lu’umilo’ob, leti’e u páajtalil k’uchul ti’ ka’anal kanbal. La’aten tun takpajalo’ob u Noj Naajil xook ti’ Quinatana Roo yéetel u Noj Lu’umil ti’ Guatemala ts’o’ok u beetal u k’aax t’aan yéetel u Molay chúunil Rigoberto Menchú Tum (FRMT) yéetel u Noj Naajil xook ti’ San Carlos (USAC).

          U yáax naats’il yéetel Guatemala yúuchi tu wináali ti’ Junio tu ja’abil 2005 yéetel u joron ts’íib ti’ le ju’uno’ ti’ k’aax t’aan ti’ paaklan áantaj ichi UQROO, u Molay Noj Lu’umil ti’ noj naajo’ob xook i’ix múuch’ naajo’ob xook ti’ ka’analil kanbal (ANUIES) yéetel la FRMT. Le k’aax t’áana’, layli ku chíinpooltan, yéetel u meyaj utia’al u yaantal u paaklan áantaj ichilo’ob, utia’al u yila’al bix unaj u paybe’ental le kanbal yéetel u ya’ab takpajal ti’ le máasewáal aj ka’anbalo’ob ti’ ka’analil xook ti’ México i’ix Guatemala.

         Tu chúunil le UQROO, tu káansaj le meyaj tuméen tu máansaj u ojelil yóok’ol k’ansajul ti’ FRMT, yéetel ti’e moots ti’ éetbisbail yéetel tio’su kéet tuukulo’ob ichil USAC yéetel UQROO utia’al u meyajtiko’ob le ba’ax k’a’ana’an u múuch’ beetiko’ob, lebetik tu joron ts’íibtajo’ob u Noj ju’unil ti’ k’aax t’aan ichilo’obe’ (UQROO y USAC)

        Máan k’íino’ob ti’ junio ti’ 2007 ka tu joron ts’íibtajo’ob uláak chan k’aax t’aan ti’ paaklan áantaj ichil le chúumuk ti’ xooko’ob ich jejelás miatsilo’ob (CENEI) utia’al UQROO yéetel le Molay ti’ xooko’ob ich jejelás ch’i’ibalo’ob (IDEI) utia’al USAC, utia’al u paaklan k’eexko’ob u e’esajil ti’ áantaj kansajul utia’al máasewáal aj ka’anbalo’ob takpalalo’ob ti’ CENEI. Lik’bal le k’íino’ le IDEI yéetel le CENEI tu ch’a’ajo’ob u jo’olil le púut le  bey kun meentaj le meyajo’ yéetel bin káansal le máaxo’ob kun ts’áóolal ti’ máasewal aj káambalo’ob yéetel jejelás meyajo’ob.
Ti’ julio 2007, yéetel u meyajilile’ Dr. Chris Martin k’a’ach úuchile u nojochil le áantaj ti’ kaansajo’ ti’ le li’saj naajil Ford, ketbesaj ti’e USAC $ (dólares) 2, 000, 000, 000 utia’al u bo’oltaj u meyaj ti’ ts’áóolal ti’ máasewal AJ káambalo’ob.
        
        Kin a’alike’ le púut meyaja’ junp’éel muul meyaj noj najil xook lu’umil Quintana Roo yéet le FRMT la’aten le USAC ts’o’ok u túuxtik ti’ le FF junp’eel chi’t’aan tu’ux ku a’alik le Noj naajil xook lu’umil Quintana Roo juntúul jach nuupul ti’ Centroamérica.

         Yéetel le túunben nojochil le li’saj naajil Ford ti’ México, Dra. Ana Luisa Ligouri, k’iinbesaj le 12 ti’ octubre ti’ 2007 tu’ux tu e’esajo’ob u nojochilo’ob ti’ le noj naaj xook lu’umil Quintana Roo yéet AJ káanbesajo’ob ti’ le USAC ti’ u ya’aliko’ob ba’ax ts’o’ok u meentiko’ob yook’ol le púut meyajobo’ ti’ ts’a’óolal ti’ máasewal AJ káambalo’obo’ ti’ le noj naaj xook lu’umil Quintana Roo ti’ le USAC.
 
         Le etpaljal ti’ le noj naaj xook ti’ u lu’umil Quintana Roo muuch’ kinaj jach k’a’anan ti’ yalul yáanchaj tojóolal ti’ u béejil ti’ púut meyaj t’áan tu ch’alba ti’ le jejelás  meyajo’ob. Le ba’axo’oba leti’ lelo’oba’.

  1. Beet u t’ilil bix ku  ts’a’óolal ti’ maasewal AJ káanbalo’ob ti’ le USAC.
  2. Bix kun meentaj yo’osal u kaxantal máasewal AJ káanbalo’ob.
  3. Meyaj ti’ u kúuchil u li’isaj le meyajo’obo’.
  4. Páajtal kun taal u utsil tu’ux xook utia’al túunben máasewal xooko’ob.
  5. Kaxan taak’in ti’ u beychajal uts’ káanbal le aj ka’anbalo’ob.
  6. Meyajtik yéetel u kanáantik le ya’abkach taak’ino’.
  7. Tsool xikin.

 

 Le  paaklan k’aaxt’áan yéetel u lu’umil Guatemala máan tu uláak’ ba’al le kaxan tsikbalo’  u noj naaj xook ti’  u lu’umil Quintana Roo yéetel UXUXIJEM ts’o’ok u túuxtik ti’e molay u xookil ich jejelas máasewal (IDEI) ti u noj naaj San Carlos (USAC) ti’ Guatemala, junp’éel t’aanil ti’ muuch’ meyaj yéetel noj naaj xook ti’ u lu’umil Quintana Roo, le USAC yéet le noj naajil ti’ Trompson Noruega utia’al u k’aaxt’áantaj  jump’éel muuch’ meyaj aj-kaxan  tsikbalo’ob, tu’ux le CENEI jach k’a’anan yéetel muuch’ aj-káansajo’  “k’exo’ob bix meentanik, péeksao’ob wíiniko’ob yéet páajtalkunta’al ch’i’lbal ti’ le lu’umil Caribe Mexicano”  ti’ le xookil Antropología Social. Kin a’alike ti’e múuch’ meyaja’ tun etpajal España yéet Alemania.

 

 

Wa’ táak a woytik yeetel a ts’aik nu’uk ti’ le’ CENEI, u beytal a ts’í’ibtike’. Beyxan u beytal a taal a xíinbaltiko’on te’ pak’il naaj u k’aaba’ Edificio K ti le Noj naajil xook ti’ Universidad ti’ Quintana Roo. Beyxan yaanto’on u nu’ukulil ti’ a t’aanko’on 83 50387.
cenei@uqroo.mx