Ba’axten


K ilik u kúuchil u xookil ich jela’an miatsilo’ob (CENEI), tu’ux ku áantal máasewal aj ka’ambalo’ob. U méeyaj letie’ ku much’ik muk’o’ob yéetel yaanal kúuchilo’ob yéetel le ba’ax ku tsáik le Noj Naajil xooko’. Le’ ot’ chajal ku páatal  ti’ u péek yéetel u meyaj, beyxan ku tajkunsik le tsikbalo’ yéetel  le’ máasewal aj kambalo’obo’, beyo’ ku yilk’ajá u ma’alobchaja u xook       
Tu Noj Naajil Xook ti’u Lu’umil Quintana Roo, ku xook aj ka’ambalo’ob ku taalo’ob ti’ jejelás kaajo’ob yéetel yaanti’ob jela’antak miatsilo’ob. La’anten jach k’áabet u meenta’al meyajo’ob yo’osal u ketkinsa’al u páajtalil u much’ bisikubao’ob miatsilo’ob yéetel u yoklo’ob tu noj naajil ka’anal xooko’ob 
K’a’ana’anil
Táakpajal ti’ u bin u meental junp’éel kaaj tu’ux ku paaklan meyajo’ob tuláakal miatso’ob yéet ka ketlak tuláakal meyaj yo’osalo’ob.

U chuunil
Le UQROO, p’ata’anti’ u u nu’uki ti’ u yáantik k-kuxtal ma’alob, u yáantal tak’in yéetel u ka’ankunsik u kaambal máak. Te’ UQROO ts’o’oka’an u joron ts’íibtal múuch’ meyajo’ob yéetel  ulaak’ molayo’ob, ts’o’ok u metalo’ob kaxan tuukulo’ob, yéetel belajke’ ku kaxtal u yaanta’al le xookil máasewalo’obo’; yeéetel: Tsool xikin; Áantaj táak’in, ku ts’aabal méen le’ Fundación yéetel le Patronato’o’
 
25 ti’ febrero ti’ 2003, joron ts’íibta’ab mu’uch’ meyajo’ob UQROO-ANUIES-FUNDACIÓN FORD tu’ux ku meeta’al te UQROO, le’ molay ti’ áantaj xook yo’osal máasewal j-k’aanbalo’ob. ti’ u meeta’al le UAAEI, le Fundación Ford yóosal le Asociación Nacional ti’ Universidades yéetel molayo’ob ti’ Educación Superior tu síiaj $972000.00, le táak’ino ch’a’ab ti’ u bo’otal le meyajo’obo’ yéetel ti’ u maanal computadoras. Ti’ noviembre ti’ 2004, ala’ab ti’ le Consejo Universitario ka’ k’e’exek le’ UAAEI ti’ u kúuchil tu’ux kun yaanta’al aj kanbalo’ob ku taalo’ob kuuch kaabal yéetel xook jejelás miatsilo’ob u tuukulil tia’al u meenta’al u kúuchil tu’ux kun yaanta’al jejela’as miatsilo’ob yo’osal u beytal u biskubao’ob ma’alob. Tu ts’ooke’ ti’ 9 ti’ mayo ti’ 2005 le Consejo Universitario tu k’aamaj ka meenta’ak le’ u kúuchil u xook ich jela’an miatsilo’ob (CENEI), yéetel xan ta’ak’ te’ División de Ciencias Sociales Económico y Administrativas (DCSEA). Le ka k’aama’ab le UAAEI ichil le’ u kúuchil u xook ich jela’an miatsilo’ob, tu meentaj u páajtal u yaantal jach ma’alob le óotsil máasewal aj kambalo’obo’.  

Le CENEI u tak’mubaj ti’ le kúuchil xook ti’ DCSEA. Le CENEI ts’o’oka’an u ka’antal u meyaj, le betik ku yáantik jach ma’alo’ob le ku taalo’ob tu káajil maayao’ob. Le kúuchil tu’ux ku ch’aik u mek’tanbail meyaj yéetel yaanal kúuchilo’ob ku yáanko’ob xan le máasewal aj kanbalo’obo’. Bey xan, le uchik u meenta’al le CENEI tu je’aj le UQROO yéetel le Consejo Universitario bey xan  le’ DCSEA ku ts’ao’ob táak’in ti’ u ma’alobtal u meyaj.    

KUUCH KAABALO’OB

Le CENEI, ku chúunul ti’ kux óol ti’ le bix yanik le kuuch kaabalo’ob tu’ux ku bak’ paktal le máasewal j- kaánbalo’ob  ichil lu’umil Quintana Roo, noj lai, ti’ le molayo’ob tu’ux ku táal le máasewal aj- káanbalo’ob u ts’íibtano’ob ti’ le Noj naaj xook tu lu’umil Quintana Roo.
Kin a’alik le molay ku mana óoltik le kux óol ts’áajan óolal le tu li’saj naaj Ford yéetel le ANUIES, ku mana óolal máasewal aj- káanbalo’ob ku sijil ti’  méek’tan kaajo’ob máasewal (70 yéetel paymun) yéetel yan babajan t’aan máasewal.

Le lu’umil Quintana Roo t’ooxa’an ti’ lajun p’éel méek’tan kaajo’ob, ti’ óoxp’éel  ti’ lela’ ku yaantal k’ojol ti’ le máasewal  kaajo’ob . lela’oba mek’ tan utia’al Felipe Carrillo Puerto, Jose Maria Morelos y Lazaro Cardenas . Le óox p’éel  meék’tan kaajo’ob  ku mana óolal k tia’al kuuch kaahal ti’  bak’ paach.

Le j- káanbal  ku xooko’ob ti’ le u naaj xok, ku táal ti’ babajan  óox p’éel  méek’tan kaajo’ob, yéetel  chuun maya óolal le mana óolal bix tia’al  u kúuchil meyaj.

Toopil kaxta’an

Le Secretaria ti’ Xookil yéetel miatsilleti’ le molay ku metajtik le káansajo’ ; ti’ le molay ka’ beychaje  nojochi le kaajo’ob ti’ 1974 le káajp’ ku k’áamik káansaj tun  chaybesaj,beyo’ ti’ 1970 yaan 21 jun pik’ 725 j- káanbalo’ob; ti’ 33 ja’abob tun chaybesaj  paymun ti’ 13u mal .

Le beelil káansaj ku táanlal 284 jun pik’ 48 j-káanbal yéetel  ka’analil, jelkunaj yéetel yalulo’ob yéetel  12 jun pik 892 aj- káansajo’ob  ti’ 1697 kúuchil xoo, beyo’ bix 7 jun pik 521 wíinko’ob ku meyajo’ob yéetel áantaj káansaj.

Tuláakal  le kaajo’ob ti’ táalo’ob leti’ob le j- káanbalo’ob le xook ku k’aanko’ob ma’ ma’alobij. Tuláakal  tun  xooko’ob telesecundaria yéetel naajil xook, ti’ ka’anal xook, ti’aan ya’abkach béej  ti’ u otoch.

Le kaajo’ob ku táaloób le j- káanbalo’ob tak tu naajil xook ku xáantal 4 yéetel 6 tsilk’iin ku ch’a’abkob jejelas kíis buuts’ leti’ béetik k’abéet u kaxantiko’ob   naaj ti’ u kaajbal kalikil ku xook, yo’osal  mun páajtal u  biinob sáansamal.

Le ma’ax mun káanko’ob xook ts’o’ok u tuntumil ( 8.8) ti’ le kaajnáajlilo’ob nojoch wíinko’ob , le káanbal u káanko’ob 7.8 ka’analil ku táanlaj 30.9 jun pik  j- káanabalo’ob, ti’  le ka’analil xook , naats’ ti’ 225 jun pik naajil xook, yéetel 105 jun pik aj- káansajo’ob.

Ti’ le maya  kuuch kaabal  yaáb wíinko’ob  mun xookob yéetel le primaria jach ku ka’a púut t’aan le ja’ab yéetel lela’ ma’ jach  yan táak’in.

Le ku xooko’obti’ le ka’anan káanbalo’ob t’aan ichil 20 yéetel 24  ja’ab kian, tuláakal  ti’ 16 jun pik 601 j- káanbalo’ob ti’ le 12 jun pik utia’al u molay káanbal  kaajilo’ob.
Le ka’anan xook ti’ le lu’umil Quintana Roo, chuunil ti’ le ja’ab lajun p’éel ti’ kan k’áal, yéetel káansaj ti’ Ingenieria yéetel Administración.

Le ba’ax K-kaxtike’ yéetel K-meentik

Ka’a  mana óolaltabi xma’ muuk’il ti’ le aj- káanbalo’ob ti’ le petén maya ti’ lu’umil Quintana Roo yéetel tal ok’oltaj u  táak’in yantiob-miatsil, le molay ti’ xook ti’ jejelás miatso’ob.

  • Tem kunaj óol baili yéetel chálik ti’ le  máasewal j káanbalo’ob  ku xoko’ob ti’ le molay káanbal, yéetel  u utsal xook, miatsil yéetel áantaj.
  • Jáatspajal u p’áatik u xook le máasewal j káanbalo’ob, yéetel  áantaj ti’ u káanko’ob le baáx ku káansajtiob.
  •  Áantaj máasewal j-áanbalo’ob, yéetel táak’in  yo’osal u xooko’ob u ka’anal káansaj.
  • Áantaj ti’ le u beetal káansaj jejelás miatso’ob ti’ le naaj xook tu lu’umil Quintana Roo.

 

Le ba’ax K-páajtalilo’on

 

Yo’osal u páajtal le ba’ax  táan óoltik, u meyaj ti’ CENEI, leti’e bayli’:

  • Ts’áaj k’a óolal u tuukul yéetel le meyaj CENEI
  • Kaxantik áantraj  táak’in, ch’alba yéetel xoot óol.
  • Tsabaj le mu’uch’ tsikbal yéetel le ma’ax ku mak paach le  máasewal j-áanbalo’ob
  • Jok´chi le meyaj yéetel áantaj ku kóoybaj áantaj le molay káanbal
  • Tich’ tsikbalile’ yéetel le j kanbalo’ob
  • Ts’aaj baykunaj, xet óolal ti’ le máasewal  káanbal
  • Beetik num chi’ yéetel le muuch’ ju’un k’áabetob
  • Kaxantik yéetel táan óolte tuláakal le táak’in ku meyajtik le CENEI.

 

 

Wa’ táak a woytik yeetel a ts’aik nu’uk ti’ le’ CENEI, u beytal a ts’í’ibtike’. Beyxan u beytal a taal a xíinbaltiko’on te’ pak’il naaj u k’aaba’ Edificio K ti le Noj naajil xook ti’ Universidad ti’ Quintana Roo. Beyxan yaanto’on u nu’ukulil ti’ a t’aanko’on 83 50387.
cenei@uqroo.mx